[Bác sĩ Thông thái] Người chạy bộ chú ý! Đọc ngay nếu bị trật mắt cá chân! | Bong gân mắt cá chân

Q. Bong gân mắt cá chân là gì?

A. Trước hết, bong gân mắt cá chân là tình trạng thường được gọi là trật hoặc trẹo mắt cá chân, đề cập đến việc tổn thương các dây chằng hỗ trợ sự ổn định của khớp cổ chân.

Dây chằng mắt cá chân có thể chia thành hai nhóm chính: dây chằng bên trong và dây chằng bên ngoài. Trong đó, tổn thương dây chằng bên ngoài mắt cá chân là phổ biến nhất.

Dây chằng bên ngoài gồm 3 loại chính: dây chằng sên-mác trước, dây chằng gót-mác và dây chằng sên-mác sau.

Mức độ nghiêm trọng có thể được phân loại dựa trên vị trí và số lượng dây chằng bị tổn thương, hoặc dựa trên mức độ tổn thương của chính dây chằng đó.

Khi phân loại theo mức độ tổn thương, bong gân mắt cá chân được chia thành độ 1, độ 2 và độ 3.

Độ 1 là tình trạng dây chằng bị giãn hoặc tổn thương vi thể, độ 2 là rách một phần dây chằng, và độ 3 là rách hoàn toàn dây chằng.

Đặc biệt đối với rách độ 3, vùng chấn thương sẽ rất đau, sưng phù và có thể đau đến mức không thể đi lại được.

Lúc này, cần phải phân biệt với gãy xương mắt cá chân, vì vậy bạn nhất định phải đến bệnh viện để chụp X-quang và kiểm tra cẩn thận.

Q. Bị bong gân mắt cá chân có nhất thiết phải phẫu thuật không?

A. Hầu hết các tổn thương dây chằng mắt cá chân đều có thể tự phục hồi mà không cần phẫu thuật.

Ngược lại, nếu phẫu thuật trong giai đoạn cấp tính, tức là khi mắt cá chân vẫn đang sưng phù, có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng về vết mổ sau phẫu thuật,

đồng thời cơn đau sau phẫu thuật có thể gây ra hiện tượng cứng khớp cổ chân.

Do đó, các trường hợp bong gân mắt cá chân cần phẫu thuật là rất hạn chế!

Phẫu thuật chỉ được cân nhắc giới hạn trong các trường hợp nhiều dây chằng bị rách hoàn toàn khiến khớp mất vững nghiêm trọng, hoặc đối với các vận động viên chuyên nghiệp cần vận động cường độ cao và cần quay lại thi đấu sớm.

Q. Vậy thì những trường hợp nào sẽ cần phẫu thuật?

A. Điều trị phẫu thuật có thể được cân nhắc nếu người bệnh không được điều trị và phục hồi chức năng đúng cách, hoặc gặp phải tình trạng 'mất vững cổ chân mãn tính' khiến mắt cá chân bị trẹo lặp đi lặp lại ngay cả sau khi đã tập phục hồi chức năng.

Tuy nhiên, vì chứng mất vững cổ chân mãn tính này chỉ xảy ra ở một số ít bệnh nhân từng bị bong gân,

nên có thể nói phần lớn các ca bong gân mắt cá chân đều có thể hồi phục hoàn toàn bằng các phương pháp điều trị bảo tồn (không phẫu thuật).

Q. Bong gân mắt cá chân được điều trị như thế nào?

A. Xử trí ban đầu thường áp dụng nguyên tắc PRICE.

Bảo vệ (Protection) vùng bị thương, nghỉ ngơi (Rest) đầy đủ, chườm đá (Ice) để giảm sưng và đau.

Băng ép (Compression) vùng tổn thương cũng giúp thúc đẩy quá trình hồi phục.

Cuối cùng, nên kê cao chân (Elevation) hơn mức của tim.

Đối với bong gân mắt cá chân độ 1 đã đề cập ở trên, thường không cần bó bột mà chỉ cần đeo nẹp hoặc băng bảo vệ mắt cá chân trong khoảng 1 tuần đầu.

Đối với độ 2 và độ 3, người bệnh sẽ cần bó bột trong khoảng 2 tuần và có thể đeo thêm nẹp trợ lực tùy thuộc vào mức độ tổn thương.

Sau đó, người bệnh cần học các bài tập phục hồi chức năng.

Bạn cần nhớ hai nhóm bài tập chính: bài tập tăng cường sức mạnh cơ mắt cá chân và bài tập rèn luyện cảm thụ bản thể (proprioception) để cải thiện khả năng giữ thăng bằng.

Q. Có những bài tập nào có thể tự thực hiện tại nhà?

A. Đầu tiên là bài tập đứng trên một chân kết hợp kiễng gót và giữ thăng bằng.

Ban đầu bạn có thể giữ trong 1-2 giây, sau đó tăng dần thời gian tập luyện để có thể giữ vững khoảng 15 giây.

Bạn cũng có thể mua một chiếc đĩa thăng bằng (balance board) với giá khá rẻ tại các siêu thị hoặc sàn thương mại điện tử.

Đứng thăng bằng trên đĩa này mà không bị ngã cũng là bài tập tuyệt vời giúp rèn luyện khả năng cảm thụ bản thể.

Sự ổn định của mắt cá chân không chỉ dựa vào dây chằng.

Các cơ và gân bao quanh cổ chân cũng đóng vai trò bảo vệ độ vững chắc cho mắt cá chân,

trong đó cơ tiêu biểu nhất là nhóm cơ mác nằm ở phía ngoài mắt cá chân.

Tôi sẽ hướng dẫn một bài tập đơn giản tại nhà giúp tăng cường sức mạnh cho cơ mác.

Sử dụng dây kháng lực (dây thun tập) có thể dễ dàng tìm mua ngoài thị trường,

thực hiện động tác xoay cổ chân hướng ra ngoài (nghiêng ngoài) là một bài tập rất tốt giúp ngăn ngừa các chấn thương trật mắt cá chân tái phát.

Sau khi bị bong gân mắt cá chân, bạn không nên quay trở lại tập luyện cường độ mạnh quá sớm, nhưng ngược lại việc nghỉ ngơi bất động quá lâu cũng không hề có lợi.

Sau giai đoạn bất động và bảo vệ kéo dài 1-2 tuần, việc chủ động tập luyện phục hồi chức năng là cách tốt nhất để bảo vệ cổ chân khỏe mạnh.

Bong gân mắt cá chân là bệnh lý cần được chẩn đoán chính xác và điều trị sớm, vì vậy hy vọng bạn sẽ đến bệnh viện để nhận được phác đồ chăm sóc thích hợp.

Câu hỏi thường gặp

Bị bong gân mắt cá chân có nhất thiết phải phẫu thuật không?

Không, phần lớn các trường hợp bong gân mắt cá chân đều có thể hồi phục mà không cần phẫu thuật. Can thiệp phẫu thuật trong giai đoạn cấp tính dễ dẫn đến biến chứng vết mổ hoặc cứng khớp, vì vậy ưu tiên hàng đầu vẫn là điều trị bảo tồn. Phẫu thuật chỉ được xem xét trong các trường hợp rách hoàn toàn nhiều dây chằng khiến khớp lỏng lẻo nặng hoặc mất vững khớp cổ chân mãn tính dai dẳng sau phục hồi chức năng.

Khi vừa trẹo mắt cá chân, sơ cứu ban đầu như thế nào?

Nên thực hiện ngay liệu pháp PRICE: Bảo vệ (Protection) vùng chấn thương bằng nẹp/băng cố định, nghỉ ngơi (Rest), chườm lạnh (Ice) và băng ép (Compression) để giảm sưng viêm. Đồng thời, cần kê cao chân (Elevation) cao hơn mức tim để hạn chế tụ dịch.

Bong gân mắt cá chân độ 3 là tình trạng như thế nào?

Đây là tình trạng đứt/rách hoàn toàn dây chằng, gây đau đớn dữ dội và sưng to khiến người bệnh không thể đi lại. Triệu chứng này rất giống với gãy xương, do đó cần chụp X-quang tại bệnh viện để phân biệt chính xác. Quá trình điều trị thường yêu cầu bó bột khoảng 2 tuần và dùng thêm nẹp trợ lực theo diễn tiến phục hồi.

Sau khi chấn thương cổ chân, có thể tập bài tập phục hồi nào tại nhà?

Bài tập đứng một chân kiễng gót và bài tập nghiêng ngoài bàn chân với dây kháng lực mang lại hiệu quả rất tốt. Hãy hướng tới mục tiêu đứng thăng bằng một chân trong 15 giây hoặc tập trên đĩa thăng bằng để cải thiện cảm thụ bản thể. Động tác xoay bàn chân ra ngoài cùng dây kháng lực giúp củng cố cơ mác, tạo độ vững chắc cho mắt cá chân.